انتخاب حرف پلاک

میرزا كاظم محلاتی

كاظم خان محلاتي

مرحوم ميرزا كاظم خان محلاتي دانش آموخته‌ي نخستين دوره‌ي مدرسه‌ي دارالفنون و ازجمله اولين دانشجويان اعزامي به اروپا است كه پس از بازگشت به ايران با نزديك به چهار دهه تلاش پيگير در راه تحقيق و تدريس دانش شيمي، نقش منحصر به فردي در توسعه‌ي اين دانش و صنايع وابسته به آن در كشور ايفا كرده است. ميرزا كاظم خان محلاتي در سال 1213 هجري شمسي در محلات به دنيا آمد. پدرش ميرزا احمد محلاتي از نواده‌هاي خواجه‌ نصيرالدين طوسي و مادرش زني عارفه متخلص به انور بود. ميرزا كاظم در سن پنج سالي به همراه پدر به عتبات عاليه رفت و مدت هشت سال به آموختن مقدمات دروس حوزوي پرداخت تا اين كه در سال 1231 شمسي در مدرسه‌ دارالفنون، به همراه سي نفر ديگر از شاگردان دوره نخستين اين مدرسه، به تحصيل در رشته‌ علوم طبيعي و داروسازي همت گمارد. در آن زمان علوم تجربي به صورت تخصصي دنبال نمي‌شد و در رشته‌ علوم طبيعي معمولا فيزيك، شيمي، زيست شناسي و زمين شناسي به صورت توامان تدريس مي‌شد. وي در زمان تحصيل در دارالفنون زبان فرانسه را نيز به خوبي آموخت و به دليل موفقيت‌ هاي برجسته‌ تحصيلي در هنگام فارغ‌ التحصيلي به دريافت نشان نقره نايل شد. ميرزا كاظم در سال 1238 در قالب سومين گروه دانشجويان اعزامي ايران به اروپا رهسپار فرانسه شد و تحصيلات علوم طبيعي خود را در دانشگاه “روآن”(ROUAN ) پاريس پي گرفت. ميرزا كاظم خان محلاتي در فرانسه فرصت يافت تا ذوق و استعداد خود را بيشتر بروز دهد. در اين ميان او به شيمي بيشتر از ساير علوم طبيعي علاقمند شد، به طوري كه بر اساس كتابي كه در سال 1866 با عنوان “فرانسه و ايران” از سوي “ژول تيوري” سرپرست فرانسوي دانشجويان اعزامي منتشر شده، وي در نامه‌ اي خطاب به حسنعلي خان امير نظام، وزير مختار وقت ايران در فرانسه، از ميرزا كاظم خان محلاتي به عنوان دانشجويي شايسته و ممتاز ياد كرده و از پيشرفت سريع او در تحصيل و همكاري موثرش با “كوزكو”ـ پرفسور شيمي ـ قدرداني كرده است. ميرزا كاظم پس از پايان تحصيلات علوم در فرانسه به ايران بازگشت و به عنوان معلم در مدرسه‌ي دارالفنون به فعاليت پرداخت. روزنامه‌ دولت عليه‌ ايران در شماره‌ مورخه‌ بيست و دوم ربيع الاول سال 1279، آورده است: “ميرزا كاظم محلاتي كه در علوم فيزيك و شيمي كمال مهارت را علما و عملا پيدا كرده از فرانسه مراجعه نموده و در مدرسه‌ي دارالفنون به تعليم شاگردان اشتغال دارد به علاوه، زبان فرانسه و طريقه‌ ترجمه را به آن‌ها مي‌آموزد، بعدا براي پيدا كردن خاك بوته و معادن به گردش كوه‌ها خواهد رفت.” در جلد دوم كتاب “مرآت البلدان ناصري” نيز آمده است: “ميرزا كاظم محلاتي كه در علم طبيعي و شيمي و غيره خلاصه‌ي اعصار و يگانه‌ي ادوار است و با جدي‌ موفور در فرهنگستان به تكميل معلومات مجربه خود پرداخته و به رتبه‌ي عالي رسيده، معلم فيزيك و شيمي دارالفنون است.” پيشرفت ميرزا كاظم خان در شيمي آن چنان چشمگير بود كه همكارانش اورا “لاوازيه‌ي ايران” ناميدند. در ايران نيز به “شيمي” معروف شد. ميرزا كاظم علاوه بر فعاليت‌هاي آموزشي در زمينه‌ي تحقيق، تاليف و ترجمه آثار علمي نيز فعاليت داشت كه در اين راستا مقالات پژوهشي و كتاب هاي مختلفي در زمينه‌هاي شيمي معدني، شيمي آلي، عكاسي،‌ داروسازي، فيزيولوژي، گياه شناسي، زمين شناسي و ساير رشته‌ها از وي به يادگار مانده است. ميرزا كاظم خان محلاتي همچنين از سوي ناصرالدين شاه مامور تجزيه و سنجش ارزش سنگ‌هاي معدني استخراج شده از نقاط مختلف بود. تاسيس يك آزمايگشاه مجهز و راه اندازي يك دستگاه اسيد سولفوريك سازي و يك كارخانه‌ كوچك قندريزي در دارالفنون از جمله ديگر خدمات علمي و صنعتي مرحوم ميرزا كاظم خان بود كه نشان از تلاش و دور انديشي او در كاربردي و بومي كردن دانش شيمي و صنايع وابسته آن در ايران است. مرحوم شيمي به پاداش ترجمه كتاب‌هاي فرانسوي و اقداماتي كه در زمينه‌ي شيمي به ويژه تجزيه سنگ‌هاي معدني مورد نظر ناصرالدين شاه انجام داده بود، به “معتمد السطان” ملقب شده بود. البته اين دانشمند ايراني در كشورهاي اروپايي نيز به فراواني دانش معروف بود و مجامع علمي و روساي كشورهاي دوست به دفعات از مقام علمي او تقدير كرده بودند. دريافت نشان “استانيسلاس”، اهدايي امپراتور روسيه (1283)، عضويت افتخاري دفتر فرهنگ و هنر فرانسه( 1294) و فرهنگستان علوم آن كشور( 1312 )بخشي از افتخارات علمي بين‌المللي مرحوم ميرزا كاظم خان محلاتي مي‌باشد. اين دانشمند بزرگ علاوه بر تلاش‌ها و جايگاه رفيع علمي در زمينه‌ي ادبيات فارسي و سرودن شعر نيز بسيار چيره دست بود. ميرزا كاظم خان محلاتي سرانجام در سال 1276 شمسي (شوال 1311 قمري) در تهران در گذشت و در ابن بويه به خاك سپرده شد. اهتمام جدي آن مرحوم به آموزش جوانان ايراني و كمك به توسعه‌ي علم و صنعت در اين كشور و صداقت و صراحت علمي او كه در اذعان به ترجمه‌يي بودن و اقتباس آثار علمي منتشر شده از سوي او نمود دارد، در كنار خاطراتي كه از تواضع، پارسايي، مردم دوستي و صفاي باطني آن مرحوم نقل شده مويد اين است كه ميرزا كاظم خان محلاتي پس از 150 سال هنوز مي تواند به عنوان الگويي براي دانش پژوهان كشور مطرح باشد.

شیمیدان ، داروساز ، استاد ، مترجم و شاعر همچنین برادر نصیرالاطباء و پدر دکتر محمود شیمی و جد خاندان شیمی است. میرزا کاظم از شاگردان دورهٔ اول دارالفنون و از نخستین گروه محصلین اعزامی به اروپا در زمان ناصرالدین‌شاه بود. وی در رشتهٔ طبیعی و داروسازی تحصیل کرد و از محصلین خوب بود به‌طوری که در گزارش سال اول مدرسه نام او باقرخان بن هادی خان شیرازی در روزنامهٔ وقایع اتفاقیه" درج شد. پس از بازگشت از اروپا به سمت معلم شیمی در دارالفنون انتخاب شد و حدود چهل سال در آن مدرسه به جای معلم خود تدریس کرد. وی کتاب "چرا به این جهت" ، در صحبت سادهٔ طبیعی و هیئت ، نوشتهٔ یکی از زنان دانشمند فرانسوی را ترجمه کرده است.

با توجه به تدریس عملی و آزمایشگاهی میرزا کاظم و تأثیر این روش در انتقال صحیح مفاهیم داروسازی به محصلین و تربیت نخستین نسل‌های داروسازان جدید در ایران به مدت سی و پنج سال و تألیف کتب داروسازی و شیمی وابسته به طب و داروسازی و همچنین سرپرستی لابراتوار دارالفنون و کنترل داروهای شیمیایی وارداتی به کشور، می‌توان میرزاکاظم محلاتی را بنیانگذار داروسازی نوین دانست. نقش ارزنده میرزا کاظم محلاتی را در شکل‌گیری داروسازی نوین در ایران عهد ناصری قابل تقدیر می باشد.